سيد جلال مصطفوى كاشانى
230
مجموعه آثار دكتر سيد جلال مصطفوى كاشانى ( فارسى )
بوراكس گويند . گاهى اين ملح را از آب غليظى بهدست مىآورند كه در گودالهاى خيلى عميق ، نزديك به معادن مس در ايران جمع مىشود . اين مايع را پس از عملياتى تبخير و متبلور مىكنند ، به اين طريق كه آنها را درحالىكه هنوز نيمهگرم است در گودالهايى كه سطح داخلى آن را با گل سفيد اندود كردهاند ريخته و روى گودال را با سرپوشى كه آن نيز از همان گل سفيد اندود شده است مىپوشانند ، به اين طريق مايع كمكم متبلور مىگردد و تقريبا ، پس از سه ماه ، روى مايع يك طبقه دانههاى متبلور تيره ، مايل به سبز و چسبنده تشكيل مىشود كه طعم آن قىآور است ، آن را برداشته در مجاورت هوا قرار مىدهند كه قدرى خشك شود ، اين اولين مرحله تخليص است و جسمى كه بهدست مىآيد ، بوراكس چرب ناميده مىشود . اين ملح را در مقدار كافى آب حل كرده و چند روز مىگذارند بماند تا اجزاى خارجى آن تهنشين گردد ، سپس به وسيلهء عمل انحراف ، محلول فوق را از رسوب جدا مىكنند و مايع را تبخير كرده مجددا در گودالى شبيه به گودال اولى مىريزند تا متبلور گردد . پس از دو ماه دانههاى متبلور خاصتر و منظمتر از اولى بهدست مىآيد كه رنگ سفيد مايل به خاكسترى قدرى شفاف است و به اين صورت ، يعنى پس از دو نوبت خالص كردن است كه اين ملح را از ايران به اروپا حمل مىكنند . 6 - مراحل تهيه و تخليص بوراكس آنچه در كتابهاى امروزى دربارهء تهيه و تخليص بوراكس نوشته شده است ، عينا همان است كه 200 سال پيش در آن نامهء تاريخى درج گرديده است ؛ مثلا در مفصلترين كتب شيمى معدنى جديد ، كه به زبان فرانسه در 12 مجلد زير نظر پائول پاسكال و 68 شيمىدان معروف به چاپ رسيده است ، در جلد 6 ، چاپ 1934 ، صفحهء 721 مىنويسد : « بوراكس را از دو بار متبلور كردن محلول كرنيت در آب بهدست مىآورند » . اين طريقه ، يعنى دو نوبت متبلور كردن را در اصطلاح شيمى ، تبلور تدريجى گويند و براى تصفيهء و تخليص اكثر املاح بهكارمىرود و چنانكه ديديم عينا همان طريقهاى است كه در آن نامهء تاريخى به تفصيل شرح داده شده است .